Slaap is uitermate belangrijk voor de ontwikkeling van kinderen en jongeren. Slaap ondersteunt herstel, de ontwikkeling van het zenuwstelsel en het verwerken van dagelijkse ervaringen (Bosman et al., 2018; Hendriks & de Bruin, 2022). Slaapproblemen in de kindertijd worden dan weer in verband gebracht met een hele reeks (mentale) gezondheidsproblemen (Lehmann et al., 2020) zoals leerproblemen en gedragsproblemen (Beebe, 2011; Dewald et al., 2010; Meijer et al., 2010), geheugen- en concentratieproblemen (Chow, 2020), verminderde motivatie (Chow, 2020), verminderde fysieke activiteit (Chow, 2020), minder goed neurologisch functioneren (Sadeh et al., 2002), alsook angst- en depressiesymptomen, aandachtsproblemen en agressief gedrag op latere leeftijd (Gregory et al., 2005, 2006, 2008)

Recent Vlaams en internationaal onderzoek toont dat slaapgerelateerde problemen (bv. verzet bij het slapen gaan, angst om alleen te slapen, te weinig slapen, bedplassen, meer dan eens wakker worden, enge dromen, bij anderen in bed kruipen) significant vaker voorkomen bij pleegkinderen dan bij kinderen uit de algemene populatie (Van Holen, Verheyden et al., 2025). Voorts zijn slaapproblemen bij pleegkinderen geassocieerd met internaliserende en externaliserende gedragsproblemen (Bayes & Bullok, 2020; Liu et al., 2022; Van Holen, Verheyden et al., 2025) en met ingrijpende levensgebeurtenissen (ACE’s) die pleegkinderen meemaakten (Lehmann et al., 2020; Dubois-Comtois et al., 2016; Hambrick et al., 2018). Bovendien is er groeiende evidentie dat het meemaken van interpersoonlijk trauma meer voorspellend is voor slaap dysregulatie dan andere vormen van trauma (e.g., Lind et al., 2017). Brown et al. (2022) vonden associaties tussen het meemaken van interpersoonlijk trauma en acute slaapstoornissen in kindertijd, slaapstoornissen in volwassenheid en psychiatrische problemen in volwassenheid. Meer slaapproblemen zijn bovendien gerelateerd aan meer opvoedingsstress bij pleegouders (Dubois-Comtois et al., 2016). Ook rapporteren alleenstaande pleegouders meer slaapproblemen dan pleegouders uit tweeoudergezinnen (Van Holen, Verheyden et al., 2025). Dit wil niet noodzakelijk zeggen dat kinderen in een-ouderpleeggezinnen meer slaapproblemen vertonen, maar misschien dat alleenstaande pleegouders het merkbaar als lastiger ervaren.

Mee te nemen naar de praktijk

• Slaap is erg belangrijk voor de ontwikkeling en pleegkinderen lopen een groter risico op slaapproblemen. Wees dus alert op slaapproblemen bij pleegkinderen.
• Praat met pleegzorgers over slaap, zodat je kan inschatten hoe het slapen verloopt en hoe de pleegzorgers en de kinderen het slapen ervaren. Slaap is gerelateerd met meer stress bij pleegzorgers en alleenstaande pleegzorgers rapporteren meer slaapproblemen bij hun pleegkinderen. Extra aandacht voor alleenstaande pleegzorgers is aangewezen.
• Ondersteun pleegzorgers in de slaaphygiëne. Een vast slaapritueel, voorspelbaarheid en een veilige slaapomgeving zijn belangrijk voor pleegkinderen, zeker wanneer er sprake is van slaapproblemen of angst rond slapen.
• Onderzoek laat zien dat slaapinterventies de slaap verbeteren.

Het Fonds Filson Steers Mariman, beheerd door de Koning Boudewijnstichting, bekroont om de twee jaar een persoon in Vlaanderen die zich op uitzonderlijke wijze inzet voor de opvoeding van kinderen en jongeren. Dit jaar mag Frank Van Holen, directeur Hulpverleningsbeleid Pleegzorg Vlaams-Brabant en Brussel en gastprofessor aan de opleiding Psychologie van de Vrije Universiteit Brussel, deze prijs in ontvangst nemen als erkenning voor zijn jarenlange inzet binnen de jeugdhulpverlening en de pleegzorg. Aan de Filson Steers Mariman prijs is een bedrag van €60.000 verbonden. Dit bedrag zal geïnvesteerd worden in wetenschappelijk onderzoek naar slaapproblemen bij uit huis geplaatste kinderen. De komende vier jaren zal een doctoraatstudent aan de Vrije Universiteit Brussel zich verdiepen in slaapproblemen van uit huis geplaatste kinderen in Vlaanderen om de prevalentie van slaapproblemen in beeld te brengen en onderliggende dynamieken en associaties bloot te leggen. Daarnaast zal een door prof Candice Alfano (2024) recent ontwikkelde traumagerichte slaapinterventie worden geïmplementeerd en op effectiviteit onderzocht.

Referenties

Alfano, C. A. (2024). The 4C model of healthy sleep for childhood interpersonal trauma. Children & Youth Services Review, 157, 107412. https://doi.org/10.1016/j.childyouth.2023.107412

Alfano, C. A., Rech, M. E., Harmouch, S., Gallagher, M. W., & Zhang, Y. (2024). Sleep and adjustment in foster environments for toddlers and preschoolers (SAFE-T): Initial efficacy of a trauma-informed sleep intervention for young children in foster care. Child Abuse & Neglect, 157, 107083 https://doi.org/10.1016/j.chiabu.2024.107083

Bayes, D. M. &, Bullock, B. (2020). Sleep Problems in School Aged Children: A Common Process across Internalising and Externalising Behaviours? Clocks & Sleep, 2, 7-18. https://doi.org/10.3390/clockssleep2010002

Beebe, D. W. (2011). Cognitive, behavioral, and functional consequences of inadequate sleep in children and adolescents. Pediatric Clinics of North America, 58, 649-665.

Bosman, D. J., Verhagen, C. E., & Uitenbroek, D. G. (2018). Slaaptekort en schoolverzuim bij jongeren: is er een relatie? Tijdschrift Voor Gezondheidswetenschappen, 96, 79-89. https://doi.org/10.1007/s12508-018-0111-8

Brown, S. M., Rodriguez, K. E., Smith, A. D., Ricker, A., & Williamson, A. A. (2022). Associations between childhood maltreatment and behavioral sleep disturbances across the lifespan: A systematic review. Sleep Medicine Reviews, 64. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2022.101621

Chow, C. M. (2020). Sleep and wellbeing, now and in the future. International Journal of Environmental Research and Public Health, 17, 2883. https://doi.org/10.3390/ijerph17082883

Dewald, J. F., Meijer, A. M., Oort, F. J., Kerkhof, G. A., & Bögels, S. M. (2010). The influence of sleep quality, sleepiness, and sleep duration on school performance in children and adolescents: A meta-analytic review. Sleep Medicine reviews, 14, 179-189. https://doi.org/10.1016/j.smrv.2009.10.004

Dubois-Comtois, K., Cyr, C., Pennestri, M-H., & Gobout, R. (2016). Poor Quality of Sleep in Foster Children Relates to Maltreatment and Placement Conditions. SAGE Open, 6(4), 21582440166. https://doi.org/10.1177/2158244016669551

Gregory, A. M., Rijsdijk, F. V., Dahl, R. E., McGuffin, P., & Eley, T. C. (2006). Associations between sleep problems, anxiety and depression in twins at 8 years of age. Pediatrics, 118, 1124-1132. https://doi.org/10.1542/peds.2005-3118

Gregory, A. M., Rijsdijk, F. V., Eley, T. C., Moffitt, T. E., Oconnor, T. G., & Poulton, R. (2005). Prospective longitudinal associations between persistent sleep problems in childhood and anxiety and depression disorders in adulthood. Journal of Abnormal Child Psychology, 33, 157-163. https://doi.org/10.1007/s10802-005-1824-0

Gregory, A., van der Ende, J., Willis, T., & Verhulst, F. (2008). Parent-reported sleep problems during development and self-reported anxiety/depression, attention problems, and aggressive behavior later in life. Archives of Pediatrics & Adolescent Medicine, 162, 330-335. https://doi.org/10.1001/archpedi.162.4.330

Hambrick, E. P., Rubens, S. L., Brawner, T. W., & Taussig, H. N. (2018). Do sleep problems mediate the link between adverse childhood experiences and delinquency in preadolescent children in foster care? Journal of Child Psychology and Psychiatry, 59, 140-149. https://doi.org/10.1111/jcpp.12802

Hendriks, D. & de Bruin, E. (2022). Slaapproblemen bij kinderen tot 12 jaar. Protocollaire behandeling. In C. Braet & S. Bögels (Red.). Protocollaire behandelingen voor kinderen en adolescenten met psychische klachten- deel 3. (pp. 41-98). Boom uitgevers.

Lehmann, S., Gärtner Askeland, K., & Hysing, M. (2020). Sleep among youth in foster care: Associations with potentially traumatic events, PTSD and mental health. Child & Family Social Work, 26, 111-121. http://dx.doi.org/10.1111/cfs.12794

Lind, M. J., Aggen, S. H., Kendler, K. S., York, T. P., & Amstadter, A. B. (2016). An epidemiologic study of childhood sexual abuse and adult sleep disturbances. Psychological trauma: theory, research, practice, and policy, 8(2), 198. https://doi.org/10.1037/tra0000080

Liu, J., Magielsky, J., Glenn, A., & Raine, A. (2022). The bidirectional relationship between sleep and externalizing behavior: A systematic review. Sleep Epidemiology, 2, 100039. https://doi.org/10.1016/j.sleepe.2022.100039

Meijer, A. M., Reitz, E., Dekovic, M., van den Wittenboer, G. L. H., & Stoel, R. D. (2010). Longitudinal relations between sleep quality, sleep duration, and adolescent problem behavior. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 51, 1278-1286. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2010.02261.x

Nogales, J. M., Hope, P. O., Ripple, C. H., Alfano, C. A., McGlinchey, E. L., & Wolfson, A. R. (2020). Foster Care Workers’ Understanding of Sleep Health among Children in their Care. Child Welfare, 102(4), 93-115. https://psycnet.apa.org/doi/10.1016/j.childyouth.2020.105316

Owens, J. A., & Dalzell, V. (2005). Use of ‘BEARS’ sleep screening tool in a pediatric residents’ continuity clinic: A pilot study. Sleep Medicine, 6, 63-69. https://doi.org/10.1016/j.sleep.2004.07.015

Owens, J. A., Spirito, A., & McGuinn, M. (2000). The Children’s Sleep Habits Questionnaire (CSHQ): Psychometric properties of a survey instrument for school-aged children. Sleep, 23(8), 1-9. http://dx.doi.org/10.1037/t33022-000

Sadeh, A., Gruber, R., & Raviv, A. (2002). Sleep, neurobehavioral functioning, and behavior problems in school-age children. Child Development, 73, 405-417. https://doi.org/10.1111/1467-8624.00414

Van Holen, F., Verheyden, C., West, D., & Vanderfaeillie, J. (2025). Slaapproblemen bij Vlaamse pleegkinderen. Tweede Vlaams Congres Geestelijke Gezondheid bij Kinderen & Jongeren - 'Grenzen VER Leggen. Abstractboek (pp. 51-52). UZ Brussel: Vrije Universiteit Brussel.

Van Holen, F., West, D., Verheyden, C., Peeters, M., & Vanderfaeillie, J. (Submitted). Sleep problems in foster children. A systematic review.